Kürtleşen Türkler: Kaybolmuş Bir İzin Tarihi

Birbirinden farklı kimlikleri bünyesinde barındıran Anadolu, göçebe topluluklara ve şehirlilere ev sahipliği yaparak kültürlerin önemli bir merkezi haline gelmiştir. Tarih boyunca gerçekleşen göç hareketleri; siyasi, askerî, idarî, ekonomik ve sosyokültürel yapıların şekillenmesinde belirleyici bir rol oynamıştır.

A.Rıza Özdemir’ in kaleme aldığı ”Kayıp Türkler: Etnik Coğrafya Bakımından Kürtleşen Türkmen Aşiretleri” adlı eser, zaman içeresinde[1] asimile olan Türkmen Aşiretleri’ nin kaybolan tarihini; coğrafi, etnik kimliğini ve kültürel boyutlarıyla ele almakta ve zengin kaynaklar aracılığıyla okura sunulmuştur.

Eserin kaleme alınış amacını okura şu sözlerle ifade eder: ”Bu çalışmanın temel amacı, bölgede görülen bu büyük olguyu; Zazaca, Kurmançça ve Soranice konuşmaya başlayan Türkmen kökenli aşiretlerin, geçirdiği dil değişimini ve bu değişimin nedenlerini tespit etmektir.”[2] Bu bağlamda, esere yöneltilen hakaretler, Türkiye’ deki etnik ve kimlik tartışmalarını körükleyen yaklaşımlardan kaynaklandığını söylemek mümkündür.

Eser, sade ve akıcı bir üsluba sahip olmasının yanı sıra bilgilendirici bir nitelik taşımaktadır. Osmanlı Devleti’ nin Safevilere karşı izlediği politikalar, Çaldıran Savaşı’ nın ortaya çıkmasında etkili olmuştur. 23 Ağustos 1514 tarihinde gerçekleşen bu savaş hakkında yazar, okura şu değerlendirmeyi aktarmıştır: ”Osmanlı ordusunun sol kolunu Kürt beyleri teşkil ediyordu. Kürtler bu orduya 10 bin gönüllü vermişlerdi. Karahan’ ın can verdiği bu savaş, Osmanlı’ nın kesin galibiyetiyle sonuçlandı. Savaşın sonucunda Safevilerden 10 binden fazla kişi (Türkmen) öldürüldü.”[3] Ayrıca zafer sahalarında galiple ayrılan Osmanlı Devleti, kalelerini ve şehirlerine yönetici olarak kendisine bağlılığını bildiren Kürt Beylerini atamıştır. Ancak bu durum, ilerleyen süreçte hem halkı hem de yöneticileri olumsuz açısından çeşitli sorunlara yol açmıştır. Özellikle M. Deniz’ in özenle kaleme aldığı ”Bir Ermeni’ nin Hac Yolculuğu” adlı değerlendirme yazısında vurgulanan nokta şu şekilde aktarılmıştır: ”Özellikle eserde de konu olduğu üzere; Kürt beyleri, Ermenilerle dostluklar kurarlarmış ve isyancılara karşı onları korurlarmış, onları misafir dahi ederlermiş. Ama misafirlikten sonra Ermeniler, yolculuğa çıktıklarında en büyük soygunu yapan kişilerde yine bunlarmış.”[4] Bununla birlikte Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde göçebe olarak yaşayan Türkmen ve Kürt aşiretleri, karşılıklı etkileşim sonucunda zamanla kültürel değişim yaşamışlardır.[5] Bu süreçte bazı Türkmen aşiretleri Kürtleşirken, bazı Kürt aşiretleri ise Türkleşmiş veya Araplaşmıştır. Bu durum; kültürel hegemonya, akkültürasyon (kültürel etkileşim) ve etnogenez (yeni kimlik oluşumu) gibi kavramların ortaya çıkmasında etkili olmuştur.

Geniş bir yelpaze sunan bu eser, iki ana başlıktan meydana gelmektedir.

• Etnik Coğrafya Bakımından Türkmen Kürtleşmesi
• Zazalaşan ve Kürtleşen Türkmen Aşiretleri

1592 senesinde Şeref Han’ın, Kürtler hakkında kaleme aldığı Şerefname isimli eserinde geçen Kürtlerin birlik sağlayamamasını (Hz. Peygamber’e gönderilen elçi grubunun içinde Kürtlere yönelik beddua edilmesinin hakkında) bir rivayete dayandırmıştır ancak bu eser, konuyu daha açık bir şekilde yazar tarafından işlenilmiştir.[6] Dolayısıyla yazar, eserde kullanılan görseller ve grafikler, çalışmayı ayrı ve değerli kılmıştır.

Sonuç olarak etnik coğrafya metodolojisiyle ezber bozan bir klasiğe imza atarak ”Kayıp Türkler: Etnik Coğrafya Bakımından Kürtleşen Türkmen Aşiretleri” adlı eseriyle özgün bir çalışma sunan A. Rıza Özdemir, kaybolmuş bir iznin tarihini gün yüzüne çıkartarak günümüzde kimlik tartışmalarına (etnik) yönelik benzersiz bir kılavuz olmuştur.

Kayıp Türkler: Etnik Coğrafya Bakımından Türkmen Aşiretleri

Ali Rıza Özdemir

Destek Yayınları

15.Baskı, Mart 2026

357 s.

 

[1] ”Türkmen aşiretlerinin Kürtleşme nedenleri üzerinde kafa yoranlar, Kürtleşmenin ne zaman başladığında olmasa bile ne zaman ivme kazandığında adeta ağız birliği yapmışlardır.” A. Rıza Özdemir, Kayıp Türkler: Etnik Coğrafya Bakımından Kürtleşen Türkmen Aşiretleri, Destek Yayınları, 15. Baskı Mart 2026, s.140.

[2] A.g.e., s.20.

[3] A.g.e., s.152.

[4] https://www.kitaphaber.com.tr/bir-ermeninin-hac-yolculugu-k7204.html siteye ulaşma tarihi: 11.04.2026

[5] ”Şeyda Büyükcan Sayılır, ”Göçebelik, Konar-Göçerlik Meselesi ve Coğrafi Bakımdan Konar- Göçerlerin Farklılaşması”, s. 577.” A.g.e., s.164-189 ve 317.

[6] ”Şeref Han, Şerefname, s.22-23” A.g.e., s.137

Kaynak: https://www.kitaphaber.com.tr/kurtlesen-turkler-kaybolmus-bir-iznin-tarihi-k7898.html